Trang phục và thị hiếu thẩm mỹ
16/07/2010
Email
In
Pdf

Trang phục truyền thống và hiện đại là một vấn đề văn hóa đa dạng và phức tạp.

Đa dạng ở chỗ mỗi dân tộc trong 54 dân tộc đều có cách thức, kiểu dáng, chất liệu trang phục riêng; trong từng hệ thống trang phục ấy lại bao gồm nhiều loại: quần, áo, váy, mũ, khăn, nón, giày, dép, guốc... thậm chí cả đồ trang sức; trang phục ngày thường khác ngày tết, ngày hội, trang phục cưới khác tang phục, lễ phục khác thường phục...


Ảnh 1: Áo bà ba - Miền sông nước.
Ảnh 2: Trang Phục dân tộc Kinh



Ảnh 1: Trang phục dân tộc H'mông
Ảnh 2: Trang phục dân tộc Hoa



Trang phục lễ hội

Phức tạp là bởi trang phục không phải hình thành và biến động chỉ trong bản thân hệ thống nội tại của nó mà còn gắn bó với hàng loạt bộ phận khác nhau của đời sống văn hóa xã hội: điều kiện hình thành, phong tục tập quán, thị hiếu, thói quen, nghề nghiệp, tuổi tác... của từng đối tượng hay nhóm đối tượng cư dân. Nghĩa là, đề cập tới trang phục theo chiều tuyến tính, lịch đại (thời gian: quá khứ - hiện tại - tương lai) hay theo lát cắt đồng đại, chúng ta đều bắt gặp sự phong phú, đa dạng, phức tạp này. Tuy nhiên, trong hệ vấn đề về trang phục ấy, chúng tôi xin phép chỉ quan tâm tới một vấn đề nhỏ: quan hệ giữa trang phục (dù truyền thống hay cách tân) với thị hiếu thẩm mỹ của con người với tư cách chủ thể. Hẹp hơn nữa, bài viết đề cập chủ yếu tới một số khía cạnh xung quanh mốt trang phục, mốt thời trang và tất nhiên, từ góc độ lý luận.

Cách hiểu về trang phục, chúng tôi đã trình bày ở trên. Tạm coi đó bao gồm tất cả những phục sức mà con người có thể khoác, đeo, gắn... lên cơ thể mình với nhiều mục đích: che thân, chống rét, chống nắng, làm đẹp, khẳng định nguồn gốc.v.v...

Thị hiếu thẩm mỹ về trang phục có thể được hiểu như một năng lực sẵn có của con người thể hiện sự ưa thích, lựa chọn, khả năng cảm thụ và thực hành cái đẹp thông qua trang phục (và một biểu hiện rất được chú ý của nó là thời trang).

Do vậy, có thể nói, ngay từ buổi bình minh của loài người, trang phục, ngoài những tiện ích như chúng tôi đã đề cập, đã luôn gắn bó và bộc lộ thị hiếu thẩm mỹ. Quần, áo, khố bằng lá, vỏ cây thời tiền sử và vải vóc, nhung, lụa... hiện thời, muốn tồn tại được trong đời sống, rõ ràng phải được con người ưa thích, chọn lựa và đáp ứng được nhu cầu đa dạng khác nhau, trong đó có nhu cầu làm đẹp ngày càng cao, ngày càng hoàn thiện của con người. Tuy nhiên, cần chú ý một điều rất quan trọng là: thị hiếu thẩm mỹ cá nhân, đành rằng rất quan trọng, song sự tồn tại trang phục, với tính xã hội của nó, không hẳn phụ thuộc thẩm mỹ cá nhân mà là thẩm mỹ số đông, thẩm mỹ nhóm, cộng đồng. Hay nói khác đi sự ưa thích, lựa chọn mang tính cộng đồng, thậm chí mang tính quốc gia sẽ khẳng định tầm mức và tư cách xã hội của trang phục. Để có được phục trang ổn định một cách tương đối (như cái chúng ta thường gọi là trang phục người Việt, trang phục người Chăm, Khơme, Tày, Thái.v.v...), con người phải trải qua một quá trình dài lâu lựa chọn, lặp đi lặp lại những trang phục đó từ một vài sản phẩm lưu hành trong đời sống tộc người và dân tộc để từ những lựa chọn cá nhân đẩy thành lựa chọn cộng đồng. Do đó, mốt thời trang (vốn mang đậm tính cá nhân) dần trở thành thị thiếu thời trang của cả cộng đồng, được cộng đồng chấp nhận, ưa thích, bảo lưu, cải biến cho ngày càng phù hợp, ngày càng hoàn thiện.

Như vậy, bỏ qua rất nhiều điều kiện xã hội, dân tộc, văn hóa ... trong quá trình hình thành thị hiếu thẩm mỹ trang phục tộc người cũng như dân tộc, chúng tôi đi vào sự chuyển biến từ mốt thời trang đến thị hiếu dân tộc về trang phục, một yếu tố quan trọng thể hiện quá trình xã hội hóa trang phục của con người, một hiện tượng được quan tâm hiện nay.

Mốt trang phục có nội hàm ngữ nghĩa khá rộng.

Thứ nhất, có thể hiểu nó như phương thức thực hành thẩm mỹ, xã hội, tư duy con người thông qua trang phục.

Thứ hai, nó hàm nghĩa thời thượng, tức sự ưa chuộng, đánh giá sáng tạo, thể hiện trang phục (mặc gì, phối hợp các trang phục ra sao, sự sưu tập các trang phục cổ của các đối tượng khác nhau như vua chúa, quý tộc, những người nổi tiếng...) của số đông trong xã hội.

Thứ ba, nó mang ý nghĩa thời trang, tức quá trình hưởng thụ, sáng tạo, thể hiện trang phục được ưa chuộng và phổ biến trong từng thời kỳ, mang đậm tính cá thể và tính nhóm xã hội, linh hoạt và năng động. Hiểu một cách đầy đủ, mốt không chỉ là phần nổi, là hiện tượng thời trang nhất thời như ta từng thấy mà còn bao hàm cả phần chìm, tức những gì thể hiện phương thức thẩm mỹ trang phục cũng như hàng loạt điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội chi phối nó trong không gian và thời gian.

Như vậy, phía sau hiện tượng mốt thời trang là cả một quá trình hình thành, vận động, biến đổi của trang phục theo quy luật của cuộc sống xã hội và quy luật phát triển của bản thân trang phục từ truyền thống đến hiện đại.

Trang phục hay hiện tượng nổi của nó - mốt trang phục, do đó, phải được tìm hiểu qua hàng loạt yếu tố nội hàm và ngoại diên liên quan. Chẳng hạn: truyền thống văn hóa, môi trường thẩm mỹ, quan niệm đạo đức, mức sống, đặc điểm tâm sinh lý, quá trình giao lưu và tiếp biến, tính ổn định tương đối, tính thời đoạn, đặc trưng chu kỳ, khả năng truyền lan, sự hài hòa giữa cá nhân và xã hội ... Chúng tôi xin điểm qua một số yếu tố tác động đến trang phục, như là một hiện tượng xã hội.

1 . Trước hết là những tác động ngoại tại: mang tính xã hội của truyền thống dân tộc, của hệ thống kinh tế văn hóa, của đạo đức, môi trường, tâm sinh lý, giới tính, nghề nghiệp của chủ thể trang phục (cá nhân, nhóm xã hội, cộng đồng).

- Yếu tố truyền thống về trang phục nói riêng và văn hóa nói chung là yếu tố quan trọng. Chẳng hạn, việc những người nông dân Bắc Bộ mặc bộ quần áo nâu sồng, rộng rãi hay váy, yếm, đi dép cỏ, guốc mộc.... không chỉ là điều ngẫu nhiên. Việc “cấm quần không đáy” làm xuất hiện hiện tượng đàn bà (thời Minh Mệnh) ra đường phải mặc quần cũng là hiện tượng tất yếu (dù bị ép buộc). Rồi ngày xưa, trang phục được quy định tương đối rõ ràng: Long bào của vua, phẩm phục của quan, nhung phục của binh, lễ phục, thường phục của dân... Đó là chưa kể đến sự đa dạng của hiếu phục, hỉ phục, trang phục ngày lễ, ngày hội... Có thể nói, dù tiến bộ hay không tiến bộ, song những yếu tố truyền thống ấy tác động, chi phối không nhỏ tới quan điểm phục trang và cách thể hiện trang phục trong đời sống con người. Mốt thời trang là hiện tượng biểu hiện sự phá bỏ và đổi mới trang phục mạnh mẽ, song, dù thế, nó không thể thoát ly truyền thống, mà trái lại, phải dựa vững chắc trên cơ sở truyền thống nếu muốn được chấp nhận, định hình trong xã hội. Và để trở thành một phương thức, một biểu trưng, thì trang phục hiện thời phải đáp ứng được chí ít hai điều kiện: 1, phù hợp với nhu cầu và thị hiếu thẩm mỹ hiện đại và 2, phù hợp với quan niệm, tiêu chuẩn về trang phục của truyền thống dân tộc.

- Yếu tố chính trị - kinh tế - xã hội là cơ sở cốt yếu để đảm bảo cho mốt trang phục cũng như thị hiếu trang phục hình thành, vận động, biến đổi và thích ứng cuộc sống. Chính xác hơn, trang phục phải phù hợp định hướng giá trị của xã hội, nhóm xã hội theo những tiêu chuẩn chính trị, kinh tế, đạo đức, thẩm mỹ, chuẩn mực xã hội.... Cho đến nay ở ta chưa có một thể chế hóa mang tính nhà nước về trang phục, song, rõ ràng sự ảnh hưởng của truyền thống trang phục và dư luận xã hội cũng đã đảm bảo một định hướng khá rõ ràng về phương thức trang phục có tính xã hội.

- Yếu tố văn hóa và một số yếu tố khác của chủ thể biểu hiện trang phục (trình độ văn hóa, hình thể, tâm sinh lý, nghề nghiệp, giới tính, lứa tuổi...) của cá nhân hay nhóm xã hội là những yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến trang phục. Trong thực tiễn đa dạng, phong phú của chủ thể trang phục cũng như kiểu dáng trang phục, người ta có thể nhận ra được sự hợp lý, sang trọng, mức độ phù hợp của trang phục với xã hội và “đọc” được, qua trang phục, trình độ văn hóa của cá nhân, thậm chí nhóm xã hội sử dụng trang phục đó.

- Môi trường mà trang phục, mốt thời trang được đưa ra thực hiện là một yếu tố không kém phần quan trọng, bởi mỗi môi trường phù hợp với một kiểu trang phục. Trong thực tế, cần chú trọng tạo ra những môi trường đại diện, đặc trưng, tiêu biểu, tạo không gian xã hội cho trang phục được biểu hiện, sáng tạo và lan truyền, ổn định. Đó có thể là: môi trường các tụ điểm văn hóa, môi trường nhóm bạn, môi trường giáo dục, công sở, thậm chí cả gia đình. Các hình thức xã hội hóa như biểu diễn, thi, triển lãm... trang phục cũng là những phương thức tốt để thể hiện, đánh giá, lựa chọn trang phục...

2. Đồng thời, trang phục cũng chịu sự chi phối của những tác động nội tại như tính thời đoạn, tính chu kỳ, tính truyền lan...

- Tính chu kỳ, thời đoạn là một yếu tố đặc trưng của trang phục, đặc biệt của mốt trang phục. Qua sự khởi phát, biểu hiện, kết thúc của yếu tố này, có thể nhận biết được khả năng phát triển tuyến tính, sự ổn định và hòa nhập với xã hội của một loại trang phục, biểu hiện thẩm mỹ xã hội và thị hiếu cá nhân cũng như có thể tác động, điều khiển, định hướng chúng. Tính chu kỳ, thời đoạn của trang phục tạo tiền đề để xác định quan điểm về trang phục hay dự báo xu hướng và khả năng vận động của trang phục.

- Tính truyền lan là đặc trưng cơ bản khác cần chú trọng trong sáng tạo và thể hiện trang phục. Là một hiện tượng xã hội, trang phục không chỉ tồn tại ở từng cá nhân mà còn cơ bản trong nhóm xã hội, cộng đồng, dân tộc. Tính truyền lan bộc lộ qua nhiều khía cạnh: phương thức sáng tạo trang phục, chủ thể thực hiện và phổ biến trang phục, môi trường sáng tạo và thể hiện trang phục, bản thân kiểu dáng trang phục. Hai chiều của tính truyền lan (từ cá nhân ra xã hội và từ xã hội đến các cá nhân khác) được thể hiện thông qua cơ chế lựa chọn của cá nhân, của nhóm xã hội và qua các thiết chế và hoạt động xã hội khác.

Như vậy, với tư cách là một hiện tượng xã hội, trang phục truyền thống và hiện đại được nhìn nhận trong mối quan hệ của nhiều yếu tố khác nhau:

- Các yếu tố ngoại tại: Tri thức văn hóa, hệ giá trị xã hội về chính trị, đạo đức, thẩm mỹ, kinh tế; tiêu chí nhóm xã hội trong sáng tạo, đánh giá và hưởng thụ; thị hiếu thẩm mỹ, sở thích, hứng thú cá nhân...

- Các yếu tố nội tại: tính chu kỳ, tính truyền lan, đặc trưng, kiểu dáng, chất liệu... phù hợp với chuẩn mực xã hội ...

Cả hai yếu tố này kết hợp chặt chẽ, chi phối quá trình phát triển trang phục từ truyền thống đến hiện đại, từ cá nhân ra xã hội, từ dân tộc tới quốc tế. Tuy nhiên, về trang phục hay hiện tượng mốt thời trang, có thể nói thẩm mỹ dân tộc, quan điểm của nhóm xã hội về cái đẹp; thị hiếu, sở thích cá nhân là yếu tố tác động trực tiếp. Mối quan hệ trang phục - thị hiếu thẩm mỹ, vì thế, được quan tâm trước hết trong thực tiễn cuộc sống.

Trang phục và một biểu hiện rất nhỏ của nó, mốt thời trang là hiện tượng đa dạng và nhạy cảm. Thị hiếu thẩm mỹ của cá nhân, nhóm xã hội lại càng đa dạng. Quan hệ giữa chúng trên thực tiễn, vì vậy, là một bức tranh sống động, đa sắc màu. Thực tiễn vận động của trang phục và thị hiếu ở nước ta trong nhiều năm qua đã chứng minh rất rõ tầm quan trọng của trang phục đối với cuộc sống.

Ngày nay, đời sống kinh tế sung túc hơn, đại bộ phận nhân dân đã có điều kiện để thực hiện chuẩn mực “ăn ngon, mặc đẹp”, phục trang theo tinh thần thời thượng, thời trang. Nhấn mạnh mối quan hệ trang phục - thị hiếu thẩm mỹ và một số yếu tố xung quanh mối quan hệ đó, chúng tôi chỉ muốn nói thêm rằng đây là một hiện tượng văn hóa đa dạng, phức tạp, cần được nhìn nhận thật thấu đáo. Xuất phát từ truyền thống để cách tân; đổi mới để có thể kế thừa tốt nhất truyền thống tốt đẹp; dựa trên thẩm mỹ dân tộc để định hình thẩm mỹ cá nhân... đó có lẽ là một cách nhìn, cách làm đúng mực khi nhìn nhận vấn đề trang phục và có lẽ không chỉ với vấn đề trang phục.

Theo Opera
Tags:

Ý kiến của bạn
Họ và Tên:
Email:
Tắt Telex Vni
Các bài mới


Các bài khác





Thế giới mẫu
Giới tính
Quốc gia
Đăng nhập bằng tài khoản của bạn trên Vifash


Quên mật khẩu? | Đăng ký?
Chuyên trang bảo trợ và hỗ trợ phát triển bởi:


Vifash, Copyright 2009 - 2012 Vietnam Fashion News
Địa chỉ: Tầng 5, Tòa nhà Viện Nghiên cứu Da Giầy, 160 Hoàng Hoa Thám, Q. Tây Hồ, Hà Nội.
Giấy Phép Số: 200/ GP-TTĐT. Cục QL phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử, Bộ Thông Tin Và Truyền Thông.